پرش به محتوا 
تمرکز و توجه، مهارتهایی اساسی در دوره پیش دبستانی هستند که زمینه یادگیری مؤثر و رشد ذهنی کودک را فراهم میکنند. این مهارتها از توانایی نگاه کردن به یک فعالیت مشخص برای مدت زمانی مشخص تا انتخاب اطلاعات مهم از میان محرکهای متعدد محیط را شامل میشوند. توجه و تمرکز، بخش مهمی از عملکرد اجرایی مغز است و در فرآیند یادگیری کمک میکند تا کودک بتواند اطلاعات را بهتر پردازش کند و در فعالیتهای آموزشی شرکت کند.
توانایی تمرکز در کودکان پیش دبستانی بهطور طبیعی در حال رشد است، اما میتوان با ایجاد شرایط مناسب و ارائه فرصتهای تجربهمحور، آن را تقویت کرد. تحقیقات نشان میدهد توجه در سنین پایین میتواند از طریق فعالیتهایی که شامل «تمرکز بر یک عمل هدفمند» است بهبود یابد و این مهارتها با رشد مغزی تقویت میشوند.
ماهیت توجه در کودکان
توجه تنها دیده شدن یک محرک نیست؛ این توانایی شامل انتخاب اطلاعات مهم و نادیده گرفتن عوامل مزاحم نیز میشود. در کودکان پیشدبستانی، دامنه توجه کوتاه است و معمولاً به صورت تدریجی افزایش مییابد. پژوهشها نشان دادهاند که مجموعهای از فعالیتهای هدفمند مانند بازیهای ساختنی، تجربههای حسی و ابزار آموزشی میتوانند به افزایش دامنه توجه کمک کنند.
درک این نکته اهمیت دارد که توجه بهعنوان یک «مهارت اجرایی» شناخته میشود که با رشد شناختی و تواناییهای دیگر مانند حافظه کاری و خودتنظیمی در ارتباط است. پژوهشهای حوزه عملکرد اجرایی تأکید میکنند که توجه در کودکان باید در قالب فعالیتهای متنوع ساختارمند تجربه شود تا ظرفیت آن بهطور طبیعی افزایش یابد.
تأثیر محیط بر توانایی توجه کودکان
محیط اطراف کودک میتواند نقش کلیدی در توانایی تمرکز داشته باشد. محیطهایی که آرام، منظم و کمحواسپرتی هستند به کودکان کمک میکنند بهتر روی فعالیتها تمرکز کنند. به عبارت دیگر، کاهش محرکهای غیرضروری، مانند سروصدا یا بینظمیهای بصری، باعث میشود کودکان راحتتر اطلاعات مهم را انتخاب کنند و توجه خود را حفظ کنند.
علاوه بر این، محیطهایی که برای تجربههای حسی مختلف، فرصت فراهم میکنند، میتوانند توجه را افزایش دهند. برای مثال، پازلها و فعالیتهای دستهبندی اشیا میتوانند توجه بصری و همچنین تمرکز در انجام یک عمل مشخص را تقویت کنند.
بازیهای تقویت توجه
بازیها نقش مهمی در توسعه مهارتهای شناختی و تمرکز کودکان دارند. بازیهایی که نیاز به توجه هدفمند دارند، میتوانند به تقویت تمرکز کمک کنند و ذهن کودک را برای پردازش اطلاعات آماده سازند.
در بازیهای حافظهای که کودک باید دو تصویر مشابه را بیابد، یا در پازلهای ساده که باید قطعات را در جای درست قرار دهد، کودک به صورت غیرمستقیم تمرین میکند روی یک فعالیت مشخص بماند و اطلاعات را پردازش کند. این نوع فعالیتها باعث تقویت توجه مداوم و فعال میشود.
همچنین بازیهای گروهی ساده، مانند داستانسازی جمعی یا بازیهایی که در آن کودکان باید به ترتیب خاصی عمل کنند، به افزایش توجه به قواعد و دستورالعملها کمک میکند، موضوعی که خود بخش مهمی از توجه هدفمند است.
جریان فعالیت و توانمندسازی ذهنی
توانایی تمرکز بهتدریج با تجربه و تکرار تقویت میشود. فعالیتهای که دقت و توجه را میطلبند، زمانی مؤثرتر هستند که به صورت مرحلهای و بدون فشار شدید ارائه شوند. مثلاً فعالیتهایی که نیازمند مشاهده جزئیات، مانند تشخیص تفاوت بین دو تصویر هستند، باعث میشود کودک به ویژگیهای مهم توجه کند و حواسپرتیهای محیطی را نادیده بگیرد.
علاوه بر این، توجه در طول زمان از حالت ساده به پیچیده رشد میکند. در ابتدا، کودک ممکن است فقط چند دقیقه روی یک فعالیت ثابت بماند، اما با تجربههای مختلف و تکرار فعالیتهای تمرکزی، توانایی توجه او افزایش مییابد.
نقش تمرینهای ذهنآگاهی
تحقیقات نشان دادهاند تمرینهای ذهنآگاهی و مراقبه میتوانند سطح توجه را بالا ببرند، چون این روشها به کودک کمک میکنند ذهن خود را روی تجربههای خاص متمرکز نگه دارد و تمرین کنترل توجه را تجربه کند.
اگرچه این روشها برای کودکان پیش دبستانی باید ساده و مختصر باشند، اما حتی تمرینهای کوچک مانند «توجه به تنفس برای چند لحظه» یا «تمرکز روی صدای خاص» میتواند به افزایش توانایی توجه کمک کند.
فعالیتهای ترکیبی بدنی و ذهنی
فعالیتهایی که جسم و ذهن کودک را درگیر میکنند نیز بر توجه تأثیر مثبت دارند. برای مثال، فعالیتهایی که به حرکت، مشاهده و تصمیمگیری نیاز دارند، مانند ساختن الگوهای ساده یا چیدن ترتیب رنگها، باعث میشوند کودک بهطور همزمان از بخشهای مختلف مغز استفاده کند و توجه خود را در مدت بیشتری حفظ کند.
این نوع تجربهها بهخصوص وقتی در محیطهایی طراحی شوند که تجربه حسی و بازیهای آموزشی را با هم ترکیب میکنند، میتوانند ظرفیت توجه را بیش از فعالیتهای منفرد افزایش دهند.
توجه بلندمدت و ساختار
پایدار کردن توجه در دوره پیش دبستانی فرآیندی طولانیمدت است و نیازمند ساختار مناسب است. تحقیقهای آموزشی نشان دادهاند که سلسله تجربههای ساختارمند در طول روز، مثل گنجاندن زمانهایی برای فعالیتهای خاص، میتواند به تقویت توجه کمک کند.
ساختار روزمره به کودک کمک میکند ذهن خود را برای نوع خاصی از فعالیتها تنظیم کند و به آن زبان یاد میدهد که «در این زمان باید توجه به این فعالیت باشد». این نوع ساختار، بهخصوص زمانی که فعالیتها با حس کنجکاوی و لذت همراه باشند، باعث میشود کودک بتواند توجه خود را مدیریت کند و به تجربههای متمرکز وارد شود.
جمعبندی
در مجموع، توجه و تمرکز در کودکان پیشدبستانی مهارتهایی هستند که میتوانند با تجربههای مناسب و محیطهای ساختارمند تقویت شوند. استفاده از بازیهای توجهمحور، فعالیتهای ذهنی و بدنی و تمرین ذهنآگاهی، میتواند باعث رشد این توانایی شود. توجه بلندمدت با ساختار روزانه و فرصتهای تجربهمحور سازگارتر است و کودک را برای چالشهای آموزشی بعدی آماده میکند.
مهدکودک و پیش دبستانی نارسیس با محیط آموزشی مناسب، مربیان با تجربه و برنامههای ساختارمند، فضایی فراهم کرده است که مهارتهای تمرکز و توجه کودکان به بهترین شکل تقویت شود و پایهای محکم برای موفقیت تحصیلی و رشد شناختی آنها ایجاد کند.
منابع:
- https://www.kidsacademy.mobi/storytime/preparing-your-child-for-success-in-school-improving-the-attention-span/
- https://bethanyinstitutions.edu.in/blogs/attention-span-in-preschoolers/
- https://mybrightwheel.com/blog/activities-to-improve-attention-and-concentration-in-toddlers
- https://realitypathing.com/tips-for-boosting-attention-in-preschoolers-at-home/
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763422001221
