پرش به محتوا 
گوش دادن یکی از مهارتهای مهمی است که کودک از سالهای ابتدایی زندگی به آن نیاز دارد. این مهارت فقط به معنی شنیدن صداها نیست؛ بلکه کودک باید بتواند به صحبت دیگران توجه کند، منظور آنها را بفهمد، نکات مهم را به خاطر بسپارد و در زمان مناسب پاسخ دهد.
کودکی که مهارت گوش دادن بهتری دارد، معمولاً در برقراری ارتباط، یادگیری مفاهیم جدید، انجام دستورهای ساده و حضور در فعالیتهای گروهی عملکرد مناسبتری نشان میدهد. این مهارت همچنین به کودک کمک میکند احساسات دیگران را بهتر درک کند و در گفتوگوها صبورتر باشد.
با این حال، بسیاری از کودکان بهراحتی حواسشان پرت میشود، میان صحبت دیگران میپرند یا فقط بخشی از جمله را میشنوند. این رفتارها همیشه به معنای بیتوجهی یا لجبازی نیستند. مهارت گوش دادن بهتدریج و با تمرین شکل میگیرد و والدین و مربیان میتوانند با روشهای ساده به رشد آن کمک کنند. 👂
نقش مهارت گوش دادن در یادگیری و ارتباط کودک
گوش دادن یکی از پایههای یادگیری است. کودک در خانه، مهدکودک و پیشدبستانی بسیاری از اطلاعات را از طریق شنیدن دریافت میکند. توضیح مربی، قصه، گفتوگوی گروهی، دستور بازی و صحبت دوستان، همگی به توجه شنیداری نیاز دارند.
کودکی که با دقت گوش میدهد، بهتر میتواند:
📚 مفاهیم آموزشی را یاد بگیرد.
🗣️ منظور دیگران را درک کند.
🤝 در فعالیتهای گروهی همکاری داشته باشد.
🧠 دستورها و نکات مهم را به خاطر بسپارد.
💬 پاسخ مرتبطتری به سؤالها بدهد.
تقویت این مهارت پیش از ورود به مدرسه، به کودک کمک میکند هنگام آموزشهای کلاسی تمرکز بیشتری داشته باشد و ارتباط بهتری با معلم و همکلاسیهای خود برقرار کند.
همچنین بخوانید: مهارتهای مهمی که کودک قبل از ورود به دبستان باید یاد بگیرد
ابتدا توجه کودک را جلب کنید
یکی از اشتباههای رایج این است که والدین از فاصله دور یا زمانی که کودک مشغول بازی است، چند دستور پشت سر هم میدهند و انتظار دارند همه آنها انجام شوند. در چنین شرایطی، ممکن است کودک اصلاً متوجه شروع صحبت نشده باشد.
قبل از بیان درخواست، به کودک نزدیک شوید، نام او را صدا بزنید و چند لحظه صبر کنید تا توجهش به شما جلب شود. سپس با جملهای کوتاه و روشن صحبت کنید.
برای مثال، به جای اینکه از اتاق دیگر بگویید:
«اسباببازیها را جمع کن، دستهایت را بشوی و بیا غذا بخور.»
بهتر است ابتدا توجه کودک را جلب کنید و سپس بگویید:
«لطفاً اول اسباببازیها را داخل سبد بگذار.»
پس از انجام مرحله اول، درخواست بعدی را مطرح کنید. این روش کمک میکند کودک پیام را بهتر بشنود و درک کند.
هنگام صحبت، جملههای کوتاه و روشن به کار ببرید
جملههای طولانی، توضیحهای زیاد و چند درخواست همزمان ممکن است کودک را سردرگم کنند. هرچه سن کودک کمتر باشد، بهتر است پیامها کوتاهتر و مشخصتر باشند.
به جای جمله مبهم:
«اتاقت را مرتب کن.»
میتوانید بگویید:
🧸 «عروسکها را داخل سبد بگذار.»
📚 «کتابها را روی قفسه بچین.»
🚗 «ماشینها را از روی زمین جمع کن.»
در این حالت، کودک دقیقاً میداند چه کاری باید انجام دهد. بهمرور میتوان تعداد مراحل و طول دستورها را افزایش داد تا حافظه شنیداری او نیز تقویت شود.
خودتان شنونده خوبی باشید
کودکان بیش از آنکه از توصیههای مستقیم یاد بگیرند، رفتار بزرگترها را مشاهده میکنند. اگر هنگام صحبت کودک مدام به تلفن همراه نگاه کنید، حرف او را قطع کنید یا سریع پاسخ بدهید، نمیتوان انتظار داشت خودش شنونده صبوری باشد.
وقتی کودک صحبت میکند:
👀 به او نگاه کنید.
⏳ اجازه دهید جملهاش را تمام کند.
💬 درباره حرفش سؤال مرتبط بپرسید.
🤗 نشان دهید احساس و نظر او برایتان مهم است.
این رفتار به کودک یاد میدهد گوش دادن بخشی از احترام گذاشتن به دیگران است.
همچنین بخوانید: آموزش احترام به دیگران در کودکان
از کودک بخواهید پیام را با زبان خودش تکرار کند
یکی از روشهای مؤثر برای بررسی میزان توجه کودک، این است که از او بخواهید آنچه شنیده است با زبان خودش بیان کند. این کار نباید حالت امتحان یا بازخواست داشته باشد.
برای مثال میتوانید بگویید:
«میتونی بگی الان قرار شد چه کار کنیم؟»
یا:
«اولین کاری که باید انجام بدی چیه؟»
اگر کودک بخشی از پیام را فراموش کرده بود، بدون سرزنش آن را دوباره و سادهتر توضیح دهید. این تمرین به تقویت حافظه شنیداری، درک مطلب و توجه او کمک میکند.
قصهگویی را به یک فعالیت تعاملی تبدیل کنید
خواندن داستان یکی از بهترین روشها برای تقویت گوش دادن در کودکان است. با این حال، لازم نیست کودک فقط شنوندهای خاموش باشد. میتوان در بخشهای مختلف داستان مکث کرد و او را وارد گفتوگو کرد.
برای مثال:
📖 «فکر میکنی بعدش چه اتفاقی میافتد؟»
😊 «به نظرت این شخصیت چه احساسی دارد؟»
🔍 «یادت هست چرا وارد جنگل شد؟»
🎭 «اگر جای او بودی چه کار میکردی؟»
این پرسشها کودک را تشویق میکنند جزئیات داستان را دنبال کند و درباره آنچه شنیده فکر کند.
بازیهای شنیداری انجام دهید
بازی باعث میشود تمرین گوش دادن برای کودک خستهکننده نباشد. بازیهای سادهای وجود دارند که بدون ابزار خاصی در خانه یا مهدکودک قابل اجرا هستند.
بازی «گوش کن و انجام بده»
یک دستور کوتاه بدهید:
👏 «دو بار دست بزن.»
🦶 «یک بار پایت را به زمین بزن.»
🌀 «بچرخ و بعد بنشین.»
بهتدریج دستورها را دو یا سه مرحلهای کنید.
بازی تشخیص صدا
چند صدای ساده پخش یا اجرا کنید و از کودک بخواهید منبع آن را تشخیص دهد؛ مانند صدای زنگ، آب، ورق زدن کتاب، حیوانات یا وسایل خانه.
بازی ادامه داستان
یک جمله از داستان بگویید و از کودک بخواهید ادامه آن را بسازد. او برای ادامه دادن باید به جمله قبلی توجه کرده باشد.
بازی پیامرسان
پیامی کوتاه را آهسته به کودک بگویید و از او بخواهید همان پیام را به فرد دیگری منتقل کند. این بازی به توجه و حافظه شنیداری کمک میکند.
عوامل حواسپرتی را کاهش دهید
گاهی کودک بهدلیل شلوغی محیط نمیتواند بهخوبی گوش دهد. تلویزیون روشن، صدای تلفن همراه، اسباببازیهای متعدد یا رفتوآمد زیاد میتوانند توجه او را کاهش دهند.
برای گفتوگوهای مهم بهتر است:
🔇 تلویزیون یا موسیقی را خاموش کنید.
📱 تلفن همراه را کنار بگذارید.
🧸 تعداد محرکهای اطراف را کمتر کنید.
🪑 در فضایی آرام و نزدیک کودک صحبت کنید.
کاهش حواسپرتی بهویژه برای کودکانی که سریع تمرکز خود را از دست میدهند، اهمیت بیشتری دارد.
زمان مناسبی برای صحبت انتخاب کنید
زمانی که کودک خسته، گرسنه، ناراحت یا بهشدت درگیر یک بازی جذاب است، احتمالاً شنونده خوبی نخواهد بود. انتخاب زمان مناسب میتواند کیفیت گفتوگو را تغییر دهد.
اگر موضوع فوری نیست، چند دقیقه صبر کنید تا کودک فعالیتش را تمام کند. همچنین میتوانید از قبل هشدار بدهید:
«پنج دقیقه دیگه بازی تموم میشه و بعد با هم صحبت میکنیم.»
این جمله به کودک فرصت میدهد ذهنش را برای تغییر فعالیت آماده کند.
میان شنیدن و اطاعت کردن تفاوت بگذارید
گاهی کودک پیام را شنیده و فهمیده است، اما تمایلی به انجام آن ندارد. در این حالت، مسئله لزوماً ضعف گوش دادن نیست و ممکن است به مقاومت، خستگی یا مخالفت با درخواست مربوط باشد.
برای بررسی موضوع میتوانید بپرسید:
«شنیدی ازت چی خواستم؟»
اگر کودک پیام را درست تکرار کرد، مشخص میشود که شنیده است. در این شرایط باید روی قانون، همکاری و پیامد رفتار تمرکز کرد، نه اینکه مدام جمله را بلندتر تکرار کرد.
از تکرار زیاد و فریاد زدن خودداری کنید
اگر هر درخواست چندین بار تکرار شود، کودک ممکن است یاد بگیرد لازم نیست در بار اول توجه کند. همچنین بالا بردن صدا بهمرور باعث بهبود گوش دادن نمیشود و ممکن است اضطراب یا مقاومت کودک را بیشتر کند.
بهتر است:
👀 توجه کودک را جلب کنید.
💬 درخواست را کوتاه بیان کنید.
⏳ برای پاسخ یا انجام کار زمان بدهید.
🔔 در صورت نیاز، یک یادآوری آرام داشته باشید.
📏 قانون و پیامد مشخص را اجرا کنید.
ثبات در این روند از تکرارهای پیدرپی مؤثرتر است.
تلاش کودک را تشویق کنید
زمانی که کودک با دقت گوش میدهد یا یک دستور چندمرحلهای را انجام میدهد، بهتر است رفتار مشخص او را تحسین کنید.
به جای گفتن «آفرین»، میتوانید بگویید:
🌟 «خیلی خوب گوش دادی و هر دو مرحله رو انجام دادی.»
👏 «صبر کردی حرف دوستمون تموم بشه، این کار خیلی محترمانه بود.»
😊 «جزئیات داستان رو خوب به خاطر سپردی.»
این نوع تشویق به کودک نشان میدهد دقیقاً کدام رفتار او ارزشمند بوده است.
نقش مهدکودک در تقویت مهارت گوش دادن
محیط مهدکودک فرصتهای زیادی برای تمرین گوش دادن در اختیار کودک قرار میدهد. گوش دادن به قصه، شرکت در گفتوگوی گروهی، دنبال کردن دستور بازی، رعایت نوبت و توجه به صحبت همسالان، همگی بخشی از تجربه روزانه کودک هستند.
مربیان میتوانند با استفاده از جملههای روشن، بازیهای شنیداری، شعر، موسیقی، قصهگویی و فعالیتهای گروهی، توجه شنیداری کودکان را تقویت کنند. همچنین زمانی که مربی به صحبت کودک با دقت گوش میدهد، الگوی مناسبی از گفتوگوی محترمانه در اختیار او قرار میدهد.
در مهدکودک نارسیس در غرب تهران، فعالیتهای گروهی و کودکمحور میتوانند به کودکان کمک کنند شنیدن، صبر کردن، پاسخ دادن و همکاری با دیگران را در موقعیتهای واقعی تمرین کنند.
همچنین بخوانید: آموزش صبر و تحمل به کودکان با روشهای ساده
چه زمانی لازم است موضوع را بیشتر بررسی کنیم؟
تفاوت در میزان تمرکز و توجه کودکان طبیعی است. با این حال، اگر کودک در بیشتر موقعیتها به صدا زدن نام خود واکنش نشان نمیدهد، دستورهای بسیار ساده را متوجه نمیشود، در درک گفتار مشکل دارد یا این وضعیت بر ارتباط و یادگیری او اثر گذاشته است، بهتر است موضوع با متخصص بررسی شود.
گاهی مشکل شنوایی، تفاوتهای رشدی، دشواری زبان یا مشکلات توجه میتوانند بر گوش دادن کودک اثر بگذارند. تشخیص دقیق باید توسط متخصص انجام شود و نباید صرفاً بر اساس بیتوجهی در چند موقعیت روزمره نتیجهگیری کرد.
جمعبندی
تقویت مهارت گوش دادن در کودکان به زمان، تمرین و رفتار ثابت بزرگترها نیاز دارد. جلب توجه پیش از صحبت، استفاده از جملههای کوتاه، کاهش عوامل حواسپرتی، قصهگویی تعاملی و انجام بازیهای شنیداری، از روشهایی هستند که میتوانند به رشد این مهارت کمک کنند.
والدین و مربیان باید به یاد داشته باشند که گوش دادن یک مهارت دوطرفه است. کودکی که احساس کند صحبتهایش شنیده و جدی گرفته میشوند، انگیزه بیشتری برای گوش دادن به دیگران خواهد داشت. با تمرینهای کوتاه و روزانه، کودک بهتدریج یاد میگیرد با تمرکز بیشتری بشنود، منظور دیگران را درک کند و در گفتوگوها مشارکت بهتری داشته باشد.
