پرش به محتوا 
اختلاف میان کودکان هنگام بازی اتفاقی طبیعی است. کودکان ممکن است بر سر یک اسباببازی، انتخاب نقشها، رعایت نوبت یا شیوه ادامه بازی با یکدیگر مخالفت کنند. این موقعیتها همیشه نشانه پرخاشگری یا ناسازگاری نیستند؛ بلکه میتوانند فرصتی برای یادگیری گفتوگو، همدلی، کنترل هیجان و حل مسئله باشند.
آموزش حل اختلاف به کودکان به معنای حذف تمام درگیریها نیست. هدف این است که کودک بهتدریج یاد بگیرد بدون ضربه زدن، فریاد کشیدن یا کنار کشیدن کامل از بازی، خواسته خود را بیان کند و برای پیدا کردن یک راهحل مشترک تلاش کند.
چرا کودکان هنگام بازی با یکدیگر اختلاف پیدا میکنند؟
مهارتهایی مانند صبر کردن، رعایت نوبت، درک احساسات دیگران و کنترل خشم هنوز در سنین پیشدبستانی در حال رشد هستند. به همین دلیل، کودک ممکن است خواسته خود را مهمتر از نیاز دوستش بداند یا نتواند ناراحتیاش را با کلمات بیان کند.
دلایل رایج اختلاف در بازیهای گروهی عبارتاند از:
🟠 رقابت بر سر یک اسباببازی یا وسیله جذاب
🟠 رعایت نشدن نوبت در بازی
🟠 اختلاف درباره نقشها و قوانین بازی
🟠 خستگی، گرسنگی یا تحریک بیش از اندازه
🟠 ناتوانی کودک در بیان خواسته و احساس خود
🟠 تفاوت در سن، توانایی یا سبک بازی کودکان
بزرگسالان نباید هر اختلافی را فوراً متوقف کنند. در موقعیتهای ایمن، کمی فرصت دادن به کودکان کمک میکند راهحلهای خود را امتحان کنند. البته اگر احتمال آسیبدیدگی، تهدید یا تحقیر وجود دارد، مداخله سریع ضروری است.
۷ راهکار آموزش حل اختلاف به کودکان
آموزش این مهارت باید در موقعیتهای روزمره و با جملههای ساده انجام شود. انتظار نداشته باشید کودک پس از یک بار توضیح دادن بتواند تمام اختلافها را بهتنهایی مدیریت کند؛ یادگیری حل تعارض به تمرین و همراهی مداوم نیاز دارد.
۱. ابتدا به کودکان کمک کنید آرام شوند
کودکی که بسیار عصبانی، ترسیده یا ناراحت است، معمولاً نمیتواند به توضیحات طولانی گوش دهد. پیش از پیدا کردن راهحل، به هر دو کودک کمک کنید کمی آرام شوند. میتوانید با صدایی آرام بگویید:
🟢 اول کمی فاصله میگیریم تا بدنمان آرام شود.
🟢 سه نفس آرام میکشیم و بعد درباره اتفاق صحبت میکنیم.
🟢 من اینجا هستم و کمک میکنم مشکل را حل کنیم.
آرام شدن نباید بهعنوان تنبیه یا طرد شدن استفاده شود. هدف این است که کودکان دوباره توانایی گوش دادن و گفتوگو کردن را به دست آورند.
۲. اتفاق را بدون قضاوت توصیف کنید
بهجای اینکه فوراً بگویید «تو مقصری» یا «چرا همیشه دعوا میکنی؟»، آنچه مشاهده کردهاید بهصورت خنثی بیان کنید:
🟡 هر دوی شما میخواهید با این ماشین بازی کنید.
🟡 تو هنوز در حال ساختن برج بودی و دوستت یکی از مکعبها را برداشت.
🟡 هر دو دوست دارید در بازی نقش فروشنده را داشته باشید.
این شیوه باعث میشود کودکان بهجای دفاع کردن از خود، روی مشکل اصلی تمرکز کنند. همچنین به آنها یاد میدهد میان رفتار و شخصیت تفاوت وجود دارد؛ کودک ممکن است رفتار نامناسبی داشته باشد، اما «بچه بدی» نیست.
۳. احساس و خواسته هر کودک را بشنوید
به هر کودک فرصت دهید بدون قطع شدن توضیح دهد چه اتفاقی افتاده است. کودکان کمسن ممکن است برای بیان احساس خود به کمک نیاز داشته باشند. میتوانید بگویید:
🟠 به نظر میرسد ناراحت شدی چون هنوز نوبتت تمام نشده بود.
🟠 فکر میکنم عصبانی شدی چون دوستت بدون اجازه وسیله را برداشت.
🟠 تو هم دوست داشتی در این بازی شرکت کنی، درست است؟
نامگذاری احساسات به معنای تأیید هر رفتاری نیست. میتوانید ناراحتی کودک را بپذیرید و همزمان مرز رفتاری روشنی تعیین کنید: «میفهمم عصبانی هستی؛ اما اجازه نداریم دیگری را هل بدهیم.»
۴. جملههای مناسب برای حل اختلاف را تمرین کنید
گاهی کودک میداند ناراحت است، اما نمیداند بهجای فریاد یا گرفتن وسیله چه بگوید. چند جمله کوتاه و قابل تکرار به او آموزش دهید:
🟢 «من هنوز با این وسیله بازی میکنم.»
🟢 «وقتی تمام شد، لطفاً به من بده.»
🟢 «من این کار را دوست ندارم.»
🟢 «میتوانیم با هم بازی کنیم؟»
🟢 «لطفاً قبل از برداشتن وسیلهام اجازه بگیر.»
🟢 «بیایید نوبتی انجامش بدهیم.»
این جملهها را فقط هنگام دعوا آموزش ندهید. در زمان آرامش با عروسک، نمایش یا بازی نقشآفرینی تمرین کنید تا کودک در موقعیت واقعی راحتتر آنها را به یاد بیاورد.
۵. چند راهحل پیشنهاد دهید و انتخاب را به کودکان بسپارید
بعد از شنیدن صحبت هر دو کودک بپرسید: «چه کاری میتوانیم انجام دهیم که بازی ادامه پیدا کند؟» اگر آنها پاسخی نداشتند، چند گزینه ساده مطرح کنید:
🟡 استفاده نوبتی از وسیله
🟡 تعیین زمان با تایمر
🟡 پیدا کردن وسیله مشابه
🟡 تغییر نقشها بعد از چند دقیقه
🟡 ساختن یک بازی مشترک
🟡 انتخاب یک فعالیت دیگر تا رسیدن نوبت
بهتر است راهحل نهایی تا حد امکان با مشارکت کودکان انتخاب شود. وقتی بزرگسال همیشه تصمیم نهایی را بگیرد، کودکان فرصت تمرین مذاکره و حل مسئله را از دست میدهند. مقاله چگونه قدرت انتخاب کردن را در کودک تقویت کنیم؟ نیز برای تمرین تصمیمگیری مفید است.
۶. رعایت نوبت و همکاری را در بازی تمرین کنید
بازیهای گروهی موقعیت مناسبی برای تمرین انتظار، همکاری و پذیرش نظر دیگران هستند. لازم نیست تمرینها پیچیده باشند.
🧩 پازل گروهی: هر کودک یک قطعه قرار دهد و سپس نوبت را به دیگری بدهد.
🏗️ برجسازی مشترک: کودکان بهصورت نوبتی مکعبی به برج اضافه کنند.
⚽ پرتاب توپ: پیش از پرتاب، نام کودکی که نوبت اوست گفته شود.
🎭 نمایش عروسکی: عروسکها بر سر یک وسیله اختلاف پیدا کنند و کودکان راهحل پیشنهاد دهند.
🎨 نقاشی مشترک: هر کودک بخشی از تصویر را کامل کند.
بازیهای حسی نیز فرصت مناسبی برای تمرین تقسیم وسایل و همکاری فراهم میکنند. در مقاله بازی با شن و آب برای رشد کودک نمونههایی از این فعالیتها معرفی شده است.
۷. تلاش کودک برای حل مسئله را تحسین کنید
بهجای تحسین کلی مانند «آفرین، بچه خوبی بودی»، دقیقاً رفتاری را که میخواهید تکرار شود نام ببرید:
🟠 دیدم که عصبانی بودی، اما با کلمات توضیح دادی چه میخواهی.
🟠 خیلی خوب بود که برای استفاده از وسیله نوبت تعیین کردید.
🟠 هر دو به حرف یکدیگر گوش دادید و راهحل پیدا کردید.
براساس توصیههای آموزشی Head Start، تمرین حل مسئله در زمان آرامش و توجه به موفقیت کودکان، به آنها کمک میکند هنگام بروز اختلاف واقعی بهتر از این مهارت استفاده کنند.
اشتباهات رایج بزرگسالان هنگام دعوای کودکان
نحوه واکنش والد یا مربی میتواند اختلاف را به یک فرصت یادگیری یا تجربهای همراه با خجالت و ترس تبدیل کند. بهتر است از رفتارهای زیر پرهیز شود:
⚠️ مجبور کردن کودک به عذرخواهی پیش از آنکه آرام شود
⚠️ برچسب زدن با عبارتهایی مانند «بچه دعوایی» یا «خودخواه»
⚠️ شنیدن توضیحات فقط یکی از کودکان
⚠️ مجبور کردن کودک به بخشیدن وسیله شخصی خود
⚠️ حل کردن فوری تمام اختلافها بهجای مشارکت دادن کودکان
⚠️ مقایسه کردن رفتار کودک با خواهر، برادر یا دوستانش
⚠️ نادیده گرفتن ضربه زدن، تهدید یا تحقیر به نام استقلال
هدف عذرخواهی باید درک اثر رفتار و جبران آن باشد. گاهی جمله «میتوانم کمکت کنم دوباره برج را بسازی؟» از یک عذرخواهی اجباری و بدون درک، ارزشمندتر است.
چه زمانی بزرگسال باید سریع مداخله کند؟
اگر کودکان فقط درباره نوبت یا قوانین بازی اختلاف دارند و خطری وجود ندارد، میتوان چند لحظه به آنها فرصت داد. اما در شرایط زیر مداخله فوری لازم است:
🟢 یکی از کودکان دیگری را میزند، هل میدهد یا گاز میگیرد.
🟢 کودک با تهدید، تحقیر یا ترساندن دیگری خواستهاش را تحمیل میکند.
🟢 اختلاف مرتب تکرار میشود و یک کودک همیشه در موقعیت ضعیفتر قرار میگیرد.
🟢 کودک آنقدر آشفته است که نمیتواند صحبت کند یا به محیط بازگردد.
🟢 احتمال آسیبدیدگی یا تخریب وسایل وجود دارد.
ابتدا ایمنی را برقرار کنید، سپس بعد از آرام شدن کودکان، اتفاق و راههای جبران را بررسی کنید. انجمن ملی آموزش کودکان خردسال نیز پیشنهاد میکند مربی ابتدا رفتار را روشن توصیف کند و سپس با تقویت زبان و خودتنظیمی، کودکان را به سمت حل مسئله هدایت کند.
نقش مهدکودک در تقویت مهارت حل تعارض
مهدکودک یکی از نخستین محیطهایی است که کودک در آن باید فضا، وسایل و توجه مربی را با دیگران تقسیم کند. مربیان میتوانند با بازیهای مشارکتی، قصه، نمایش عروسکی و گفتوگو درباره احساسات، راههای حل اختلاف را پیش از ایجاد درگیری تمرین کنند.
در مهدکودک نارسیس در گیشا، فعالیتهای گروهی فرصتی برای تمرین همکاری، گفتوگو، رعایت نوبت و احترام به دیگران فراهم میکنند. هماهنگی والدین و مربیان نیز باعث میشود کودک در خانه و مهدکودک پیامهای رفتاری مشابهی دریافت کند.
جمعبندی
اختلاف بخشی طبیعی از بازی و ارتباط کودکان است. والدین و مربیان میتوانند بهجای پیدا کردن سریع مقصر، به کودک کمک کنند آرام شود، احساس خود را بیان کند، حرف طرف مقابل را بشنود و چند راهحل را بررسی کند.
کودک این مهارت را یکشبه یاد نمیگیرد؛ اما با تمرین جملههای مناسب، بازیهای نوبتی، نقشآفرینی و الگوی رفتاری بزرگسالان، بهتدریج میتواند اختلافهای ساده را با استقلال بیشتری مدیریت کند.
