پرش به محتوا 
مهارت گوشدادن یکی از پایههای اصلی یادگیری، برقراری ارتباط و رشد اجتماعی کودکان است. کودکی که میتواند با توجه به صحبت دیگران گوش دهد، معمولاً دستورهای ساده را بهتر درک میکند، در فعالیتهای گروهی مشارکت بیشتری دارد و راحتتر میتواند احساسات و خواستههای خود را بیان کند. بااینحال، گوشدادن مهارتی نیست که کودک از ابتدا بهصورت کامل در اختیار داشته باشد. این توانایی بهتدریج و با تمرین، بازی، الگوبرداری از بزرگسالان و حضور در محیطهای آموزشی مناسب تقویت میشود.
گاهی والدین تصور میکنند کودکی که به درخواست آنها واکنش نشان نمیدهد، لجباز است یا عمداً حرفشنوی ندارد؛ درحالیکه ممکن است دستور طولانی باشد، کودک درگیر بازی شده باشد یا هنوز توانایی کافی برای تمرکز و پردازش چند پیام همزمان را نداشته باشد.
در ادامه با روشها و بازیهایی آشنا میشویم که به تقویت مهارت گوشدادن و توجه شنیداری کودکان کمک میکنند.
تفاوت شنیدن و گوشدادن چیست؟
شنیدن فرایندی است که طی آن صداها از طریق گوش دریافت میشوند؛ اما گوشدادن به توجه، درک و پردازش صدا نیاز دارد. ممکن است کودک صدای والدین یا مربی را بشنود، اما چون حواسش به اسباببازی، تلویزیون یا اتفاق دیگری است، پیام را بهدرستی دریافت نکند. بنابراین گوشندادن کودک همیشه به معنای نافرمانی نیست.
برای گوشدادن مؤثر، کودک باید بتواند:
🎯 توجه خود را برای مدت کوتاهی حفظ کند.
🔊 صدای اصلی را از صداهای محیط تشخیص دهد.
💡 مفهوم جمله یا دستور را درک کند.
🧠 اطلاعات شنیدهشده را به خاطر بسپارد.
💬 پاسخ مناسبی به پیام بدهد.
تمام این تواناییها با افزایش سن و تمرینهای مناسب رشد میکنند.
نقش مهارت گوش دادن در یادگیری و ارتباط کودک
گوش دادن یکی از پایههای یادگیری است. کودک در خانه، مهدکودک و پیشدبستانی بسیاری از اطلاعات را از طریق شنیدن دریافت میکند. توضیح مربی، قصه، گفتوگوی گروهی، دستور بازی و صحبت دوستان، همگی به توجه شنیداری نیاز دارند.
کودکی که با دقت گوش میدهد، بهتر میتواند:
📚 مفاهیم آموزشی را یاد بگیرد.
🗣️ منظور دیگران را درک کند.
🤝 در فعالیتهای گروهی همکاری داشته باشد.
🧠 دستورها و نکات مهم را به خاطر بسپارد.
💬 پاسخ مرتبطتری به سؤالها بدهد.
تقویت این مهارت پیش از ورود به مدرسه، به کودک کمک میکند هنگام آموزشهای کلاسی تمرکز بیشتری داشته باشد و ارتباط بهتری با معلم و همکلاسیهای خود برقرار کند.
همچنین بخوانید: مهارتهای مهمی که کودک قبل از ورود به دبستان باید یاد بگیرد
چرا بعضی کودکان خوب گوش نمیدهند؟
برای تقویت مهارت گوشدادن، ابتدا باید علت مشکل را بشناسیم. مهمترین دلایل عبارتاند از:
حواسپرتی محیطی: روشنبودن تلویزیون، صدای تلفن همراه، رفتوآمد افراد یا وجود اسباببازیهای فراوان میتواند توجه کودک را مختل کند. کودکان خردسال هنوز نمیتوانند مانند بزرگسالان صداهای اضافی را بهراحتی نادیده بگیرند. انجام منظم بازیهای افزایش تمرکز کودک میتواند به کودک کمک کند مدت بیشتری روی صداها، داستانها و صحبت دیگران تمرکز کند.
طولانی و پیچیدهبودن دستورها: گفتن چند درخواست پشت سر هم ممکن است کودک را سردرگم کند. برای مثال، جمله «اسباببازیهایت را جمع کن، دستهایت را بشوی، لباسهایت را عوض کن و بیا غذا بخور» برای یک کودک خردسال طولانی است.
بهتر است هر بار یک درخواست مشخص مطرح شود:
🚗 «لطفاً ماشینها را داخل سبد بگذار.»
پس از انجام آن میتوان درخواست بعدی را بیان کرد.
متناسبنبودن انتظار با سن کودک: توانایی تمرکز و دنبالکردن دستورها در کودکان بهتدریج شکل میگیرد. نباید از کودک دو یا سه ساله انتظار داشت مدت زیادی بدون حرکت بنشیند و به توضیحات طولانی گوش دهد.
خستگی، گرسنگی یا هیجان زیاد: کودکی که خسته، گرسنه، مضطرب یا بیشازحد هیجانزده است، معمولاً تمرکز شنیداری کمتری دارد. زمان بیان درخواست نیز بهاندازه نحوه بیان آن اهمیت دارد.
شیوه صحبتکردن بزرگسالان: فریادزدن، تکرار مداوم دستور، صحبتکردن از فاصله دور یا بیان درخواست هنگام انجام چند کار دیگر، احتمال توجه کودک را کاهش میدهد.
چگونه توجه کودک را پیش از صحبت جلب کنیم؟
پیش از آنکه از کودک انتظار گوشدادن داشته باشیم، باید مطمئن شویم توجه او را به دست آوردهایم. برای این کار:
🚶 به کودک نزدیک شوید.
🗣️ نام او را با لحن آرام صدا کنید.
👀 تا سطح چشم کودک پایین بیایید.
🤝 چند لحظه برای برقراری ارتباط چشمی صبر کنید.
✨ درخواست را با جملهای کوتاه و روشن بیان کنید.
⏳ فرصت کافی برای پاسخدادن یا انجام کار بدهید.
بهجای آنکه از اتاق دیگر چند بار بگویید «اسباببازیهایت را جمع کن»، کنار کودک بروید و بگویید:
«آرین، لطفاً این سه ماشین را داخل سبد بگذار.»
این دستور کوتاه، مشخص و قابلانجام است.
بهترین روشهای تقویت مهارت گوشدادن در کودکان
خودتان شنونده خوبی باشید
کودکان بیش از آنکه از توصیههای ما یاد بگیرند، از رفتار ما الگوبرداری میکنند. وقتی کودک صحبت میکند، تا حد امکان کارتان را متوقف کنید، به او نگاه کنید و اجازه دهید حرفش را کامل کند.
گاهی میتوانید صحبت او را با جملهای دیگر بازگو کنید:
😔🧸 «یعنی ناراحت شدی چون دوستت اسباببازی را از تو گرفت؟»
این روش به کودک نشان میدهد که صحبتهایش شنیده و درک شده است و یاد میدهد گوش دادن بخشی از احترام گذاشتن به دیگران است.
همچنین بخوانید: آموزش احترام به دیگران در کودکان
از جملههای کوتاه و مشخص استفاده کنید
درخواستهای مبهمی مانند «بچه خوبی باش» یا «اتاقت را مرتب کن» ممکن است برای کودک معنای روشنی نداشته باشند. درخواست را به رفتار مشخص تبدیل کنید:
📚 لطفاً کتابها را روی قفسه بگذار
👟 کفشهایت را کنار در قرار بده
🪑 هنگام قصهخوانی روی صندلی بنشین
هر بار یک دستور بدهید
برای کودکان خردسال، انجام یک دستور ساده آسانتر از بهخاطرسپردن چند درخواست متوالی است. پس از موفقیت کودک، میتوان بهتدریج دستورهای دومرحلهای را تمرین کرد:
✏️ «مدادت را بردار و روی میز بگذار.»
از کودک بخواهید درخواست را تکرار کند
اگر مطمئن نیستید کودک منظور شما را فهمیده است، از او بخواهید با زبان خودش بگوید باید چه کاری انجام دهد.
بهجای پرسیدن «فهمیدی؟» بگویید:
«حالا میتونی بگی اول باید چه کاری انجام بدی؟»
این روش مشخص میکند که کودک واقعاً پیام را دریافت کرده است یا خیر.
رفتار درست را دقیق تحسین کنید
بهجای گفتن «آفرین»، مشخص کنید چه رفتاری مناسب بوده است:
🌟 «آفرین که صبر کردی حرف دوستمون تمام بشه.»
📖 «خیلی خوب به داستان گوش دادی و جواب سؤال رو پیدا کردی.»
✏️ «ممنون که با یکبار گفتن، مدادها رو جمع کردی.»
تحسین دقیق به کودک نشان میدهد کدام رفتار را باید تکرار کند.
زمان گفتوگوی بدون صفحهنمایش داشته باشید
هر روز زمانی کوتاه را بدون تلویزیون و تلفن همراه به گفتوگو، قصهخوانی یا بازی خانوادگی اختصاص دهید. حتی ۱۵ دقیقه ارتباط متمرکز میتواند فرصت مناسبی برای تمرین گفتن و گوشدادن باشد.
بازیهای تقویت مهارت شنیداری کودکان
بازی «گوش کن و انجام بده»
در این بازی دستورهای سادهای به کودک بدهید:
👏 یک بار دست بزن
🙆 دستت را روی سرت بگذار
👣 سه قدم جلو برو
🔴 توپ قرمز را بردار
ابتدا از دستورهای یکمرحلهای استفاده کنید. سپس با توجه به سن کودک، دستورها را دومرحلهای کنید:
🏀 «توپ را بردار و داخل سبد بگذار.»
بازی «مجسمه موسیقی»
یک موسیقی شاد پخش کنید و از کودکان بخواهید حرکت کنند. هنگامی که موسیقی متوقف میشود، همه باید مانند مجسمه بیحرکت بمانند. این بازی علاوه بر توجه شنیداری، کنترل هیجان و خودتنظیمی کودک را نیز تمرین میدهد.
بازی تشخیص صداها
چند صدای مختلف مانند صدای کلید، زنگ، کاغذ، لیوان، دستزدن یا تکاندادن ظرف حبوبات ایجاد کنید. کودک باید بدون دیدن وسیله، منبع صدا را حدس بزند. میتوانید صداهای محیط را نیز وارد بازی کنید:
🐦 صدای پرنده
🚗 بوق خودرو
💧 صدای آب
🚪 بستهشدن در
🌬️ صدای باد
بازی تکرار ریتم
با دستزدن یک الگوی ساده ایجاد کنید و از کودک بخواهید آن را تکرار کند. برای مثال:
👏 دو دست آرام
👏💥 یک دست محکم
👏👏🫳 دو دست و یک ضربه روی میز
از الگوهای کوتاه آغاز کنید و بهتدریج آنها را طولانیتر کنید.
قصهخوانی همراه با سؤال
هنگام خواندن داستان، در بخشهای مختلف توقف کنید و سؤالهایی مانند موارد زیر بپرسید:
🧭 شخصیت داستان کجا رفت؟
🔍 چه چیزی گم شده بود؟
🔮 فکر میکنی بعد از این چه اتفاقی میافتد؟
😢 چرا شخصیت داستان ناراحت شد؟
سؤالها باید متناسب با سن کودک و کوتاه باشند. هدف امتحانگرفتن نیست؛ هدف تشویق کودک به گوشدادن و فکرکردن است. برای جذابتر کردن این تمرین میتوانید از تکنیکهای قصهگویی برای کودکان نیز استفاده کنید.
بازی «صدای گمشده»
چند کلمه مرتبط بگویید و از کودک بخواهید کلمه متفاوت را پیدا کند:
«سیب، موز، پرتقال، ماشین»
یا سه صدای مشخص ایجاد کنید و یکی را حذف کنید. کودک باید تشخیص دهد کدام صدا دیگر شنیده نمیشود.
بازی پیامرسان
یک جمله کوتاه را آرام در گوش کودک بگویید و از او بخواهید همان پیام را به فرد دیگری منتقل کند. برای کودکان کمسن از عبارتهای بسیار ساده استفاده کنید. این بازی حافظه شنیداری و دقت کودک را تقویت میکند.
بازی پیدا کردن وسیله با راهنمایی شنیداری
یک وسیله را در اتاق پنهان کنید و با راهنماییهای کوتاه کودک را به سمت آن هدایت کنید:
👣 دو قدم جلو برو
🔄 به سمت صندلی بچرخ
📦 کنار جعبه را نگاه کن
این فعالیت، گوشدادن را با حرکت و بازی ترکیب میکند.
علاوه بر بازیهای این بخش، فعالیتهای تقویت گفتار و شنیدار کودکان نیز میتوانند به رشد درک شنیداری و مهارتهای کلامی کودک کمک کنند.
نقش مهدکودک در تقویت مهارت گوشدادن
حضور در یک مهدکودک در گیشا که از قصهگویی، بازیهای گروهی و فعالیتهای شنیداری استفاده میکند، فرصت مناسبی برای تمرین مهارت گوشدادن در موقعیتهای واقعی فراهم میکند. قصهخوانی گروهی، موسیقی، بازیهای حرکتی، نمایش خلاق و فعالیتهای مشارکتی به کودک کمک میکنند:
⏳ منتظر نوبت خود بماند.
👂 به صحبت همسالان گوش دهد.
👩🏫 دستورهای مربی را دنبال کند.
🧠 پیامهای کوتاه را به خاطر بسپارد.
💬 در گفتوگوهای گروهی مشارکت کند.
❤️ احساسات و خواستههای دیگران را بهتر درک کند.
در مهدکودک و پیشدبستانی نارسیس در گیشا، فعالیتهای آموزشی در قالب بازی، قصه، موسیقی و تجربههای گروهی طراحی میشوند تا کودکان بدون فشار، مهارتهای ارتباطی و شنیداری خود را تمرین کنند.
اشتباهات رایج والدین در آموزش گوشدادن
🔁 تکرار چندباره دستور: اگر کودک عادت کند یک درخواست پنج یا شش بار تکرار شود، ممکن است یاد بگیرد تا تکرارهای پایانی واکنشی نشان ندهد. ابتدا توجه کودک را جلب کنید و سپس درخواست روشن بدهید.
📢 فریادزدن: بلندکردن صدا شاید برای لحظهای توجه کودک را جلب کند، اما روش مناسبی برای آموزش گوشدادن نیست. کودک ممکن است بهتدریج فقط هنگام شنیدن صدای بلند واکنش نشان دهد.
😟 توضیح طولانی هنگام ناراحتی کودک: هنگامی که کودک عصبانی یا بسیار ناراحت است، توانایی کمتری برای پردازش توضیحات طولانی دارد. ابتدا به آرامشدن او کمک کنید و سپس درباره اتفاق صحبت کنید.
⚖️ مقایسه با دیگران: جملههایی مانند «ببین خواهرت چقدر خوب گوش میده» باعث تقویت مهارت کودک نمیشوند و ممکن است احساس ناکافیبودن یا رقابت ناسالم ایجاد کنند.
🪑 انتظار سکون طولانی: بسیاری از کودکان هنگام حرکت یا کار با دست بهتر گوش میدهند. گوشدادن همیشه به معنای نشستن کاملاً بیحرکت نیست.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
سرعت رشد مهارتهای شنیداری و زبانی در کودکان یکسان نیست؛ بااینحال، اگر کودک بهطور مداوم به نام خود واکنش نشان نمیدهد، در دنبالکردن دستورهای بسیار ساده مشکل دارد، گفتار یا درک زبان او نسبت به همسالان بهوضوح محدود است یا والدین درباره شنوایی او نگرانی دارند، بهتر است موضوع با پزشک کودک، شنواییشناس یا گفتاردرمانگر مطرح شود. هدف از ارزیابی، برچسبزدن به کودک نیست؛ بلکه شناسایی بهموقع نیازهای احتمالی و ارائه حمایت مناسب است.
سؤالات متداول
چگونه کودک حرفگوشکنتری داشته باشیم؟
ابتدا توجه کودک را جلب کنید، درخواست کوتاه و مشخص بدهید، هر بار فقط یک کار بخواهید و رفتار درست را دقیق تحسین کنید. گوشدادن مهارتی تدریجی است و با تمرین رشد میکند.
چه بازیهایی برای تقویت توجه شنیداری مناسباند؟
مجسمه موسیقی، تشخیص صداها، تکرار ریتم، گوشکن و انجام بده، قصهخوانی همراه سؤال و پیدا کردن وسیله با راهنمایی شنیداری از بازیهای مناسب هستند.
چرا کودک هنگام بازی به حرف والدین گوش نمیدهد؟
ممکن است توجه کودک کاملاً درگیر بازی باشد یا درخواست از فاصله دور بیان شده باشد. نزدیک شوید، نام کودک را صدا کنید، با او ارتباط چشمی برقرار کنید و درخواست کوتاهی بدهید.
آیا تماشای زیاد تلویزیون روی گوشدادن کودک اثر دارد؟
وجود دائمی صدا و تصویر میتواند فرصت گفتوگوی مستقیم، قصهخوانی و بازی تعاملی را کاهش دهد. ایجاد زمانهای بدون صفحهنمایش به تمرین ارتباط و توجه کمک میکند.
آیا گوشندادن کودک همیشه نشانه لجبازی است؟
خیر. حواسپرتی، خستگی، گرسنگی، دستورهای پیچیده، انتظار نامتناسب با سن یا دشواری در درک زبان میتوانند باعث واکنشنشانندادن کودک شوند.
جمعبندی
مهارت گوشدادن با اجبار و تکرار مداوم دستورها ایجاد نمیشود. کودکان زمانی بهتر گوش میدهند که پیامها کوتاه و روشن باشند، بزرگسالان خودشان شنونده خوبی باشند و تمرین در قالب بازی و تجربههای روزمره انجام شود.
بازیهای شنیداری، قصهخوانی، دستورهای مرحلهای، تحسین رفتار مناسب و کاهش عوامل حواسپرتی، بهتدریج توجه و درک شنیداری کودک را تقویت میکنند.
اگر به دنبال محیطی شاد و هدفمند برای رشد مهارتهای ارتباطی، شناختی و اجتماعی فرزندتان هستید، میتوانید برای دریافت مشاوره و هماهنگی بازدید با مهدکودک و پیشدبستانی نارسیس تماس بگیرید.
منابع:
CDC – Steps for Giving Good Directions
CDC — Tips for Active Listening
UNICEF — How to Communicate Effectively with Your Young Child
