پرش به محتوا 
بازی یکی از مهمترین بخشهای تجربه کودک در سالهای پیش از دبستان است، اما همه بازیها با یک هدف و به یک شیوه پیش نمیروند. در بعضی موقعیتها، کودک خودش تصمیم میگیرد با وسایل موجود چه کاری انجام دهد، داستان بازی را پیش ببرد و حتی مسیر آن را عوض کند. در موقعیت دیگری، مربی از ابتدا هدف مشخصی برای فعالیت در نظر گرفته و با سؤال، پیشنهاد یا دستورالعمل کوتاه، کودک را در مسیر مشخصی همراهی میکند. این دو شیوه را میتوان در قالب بازی آزاد و بازی هدفمند بررسی کرد. تفاوت این دو فقط در میزان دخالت مربی نیست؛ بلکه نوع تصمیمگیری کودک، ساختار فعالیت، هدف بازی و شیوه تعامل بزرگسال نیز در آنها متفاوت است.
بازی آزاد چیست؟
بازی آزاد فعالیتی است که در آن کودک سهم اصلی را در تعیین مسیر بازی دارد. بزرگسال میتواند محیط و وسایل را آماده کند، اما موضوع بازی، نحوه استفاده از وسایل و ادامه فعالیت الزاماً از قبل تعیین نمیشود. برای مثال، اگر چند قطعه چوبی، عروسک، ماشین و وسایل ساختنی در اختیار کودکان قرار بگیرد، ممکن است یک کودک با آنها خانه بسازد، کودک دیگری شهر کوچکی درست کند و کودک دیگری داستانی درباره رفتوآمد ماشینها شکل دهد. هیچکدام از این مسیرها لزوماً از قبل به کودک گفته نشدهاند.
کودک در بازی آزاد چه چیزی را تعیین میکند؟
در این نوع بازی، کودک معمولاً درباره چند بخش از فعالیت تصمیم میگیرد:
🟢 با چه وسیلهای بازی کند.
🟡 بازی را از کجا شروع کند.
🟠 چه داستان یا سناریویی داشته باشد.
🟢 وسایل را چگونه کنار هم قرار دهد.
🟡 بازی را ادامه دهد یا مسیر آن را عوض کند.
🟠 چه کسی در بازی او نقش داشته باشد.
همین آزادی باعث میشود بازی آزاد همیشه یک نتیجه مشخص و یکسان برای همه کودکان نداشته باشد.
مربی در بازی آزاد چه کاری انجام میدهد؟
نقش مربی در بازی آزاد به معنای کنار رفتن کامل نیست. مربی محیط را زیر نظر دارد، رفتار کودکان را مشاهده میکند و در صورت نیاز وارد تعامل میشود. برای نمونه، اگر کودکی در حال ساختن یک خانه با قطعات باشد، مربی میتواند درباره چیزی که ساخته سؤال کند: «این قسمت خانه برای چه کاری است؟» یا «اگر بخواهی یک اتاق دیگر بسازی، چه چیزی لازم داری؟» در این حالت، مربی مسیر بازی را به کودک تحمیل نمیکند؛ بلکه با گفتوگو به ادامه فکر کردن و بازی کمک میکند.
بازی هدفمند چیست؟
بازی هدفمند فعالیتی است که مربی یا والد با هدف مشخصی برای آن برنامهریزی میکند. هدف میتواند تمرین یک مهارت، آشنایی با یک مفهوم یا درگیر کردن کودک با یک مسئله باشد. نکته مهم این است که «هدفمند» بودن بازی، آن را از حالت بازی خارج نمیکند. کودک همچنان باید در فعالیت مشارکت داشته باشد، فکر کند، تجربه کند و درباره کاری که انجام میدهد تصمیم بگیرد.
برای مثال، مربی میتواند از کودکان بخواهد با قطعات ساختنی پلی بسازند که بتواند وزن یک ماشین اسباببازی را تحمل کند. در این فعالیت، هدف مشخص است، اما کودک همچنان باید درباره تعداد قطعات، شکل سازه و روش ساخت فکر کند.
هدف بازی از ابتدا برای کودک مشخص است
در بازی هدفمند، مربی میداند قرار است کودک در پایان فعالیت با چه مفهوم یا مهارتی درگیر شده باشد. برای نمونه:
🟢 شناخت و دستهبندی رنگها
🟠 تمرین شمارش
🟡 تشخیص شکلها
🟢 تقویت هماهنگی حرکتی
🟠 حل یک مسئله ساده
🟡 تمرین همکاری با همسالان
بنابراین فعالیت فقط بر اساس سرگرمی پیش نمیرود و یک هدف مشخص پشت طراحی آن قرار دارد.
مربی در بازی هدفمند چه نقشی دارد؟
مربی میتواند فعالیت را معرفی کند، قوانین ساده آن را توضیح دهد و در طول بازی با سؤال یا راهنمایی، توجه کودک را به مسئله اصلی برگرداند. اما این موضوع به معنای گفتن تمام مراحل نیست.
برای مثال، اگر هدف ساختن یک برج با قطعات باشد، مربی بهتر است مستقیماً نگوید: «اول این قطعه را بگذار، بعد قطعه قرمز را روی آن قرار بده.» میتواند بپرسد: «چطور میتوانی کاری کنی برجت نیفتد؟» در این حالت، هدف فعالیت مشخص است، اما کودک همچنان فرصت فکر کردن و آزمودن راههای مختلف را دارد.
تفاوت بازی آزاد و بازی هدفمند چیست؟
تفاوت این دو شیوه را میتوان در چند بخش اصلی بررسی کرد. در بازی آزاد، کودک بیشتر مسیر فعالیت را تعیین میکند؛ در بازی هدفمند، مربی هدف و چارچوب کلی فعالیت را مشخص میکند.
| ویژگی | بازی آزاد | بازی هدفمند |
|---|---|---|
| هدف فعالیت | از قبل مشخص نیست یا انعطافپذیر است | از ابتدا مشخص است |
| تعیین مسیر | بیشتر توسط کودک | با چارچوب و راهنمایی مربی |
| نقش کودک | سازنده و هدایتکننده بازی | مشارکتکننده و حلکننده مسئله |
| نقش مربی | مشاهده، همراهی و پرسش | طراحی، راهنمایی و پیگیری هدف |
| میزان ساختار | انعطافپذیر | ساختارمندتر |
| نتیجه فعالیت | میتواند برای هر کودک متفاوت باشد | با هدف آموزشی مشخص دنبال میشود |
| تغییر مسیر | آزادی زیادی دارد | در محدوده هدف فعالیت |
| نمونه | ساختن آزادانه با قطعات | ساختن سازهای با هدف مشخص |
یک فعالیت چگونه میتواند هم بازی آزاد باشد و هم هدفمند؟
گاهی تفاوت این دو شیوه در نحوه اجرای یک فعالیت یکسان دیده میشود.
فرض کنید مربی تعدادی قطعه ساختنی روی میز قرار میدهد. در حالت بازی آزاد، فقط میگوید: «با این قطعات هر چیزی که دوست دارید بسازید.» ممکن است یک کودک خانه بسازد، دیگری ماشین و کودک دیگری یک سازه خیالی. اما در حالت بازی هدفمند، مربی میگوید: «با این قطعات پلی بسازید که ماشین بتواند از روی آن عبور کند.»
حالا هدف فعالیت مشخص است. کودک باید درباره ساخت پل فکر کند، قطعات را آزمایش کند و اگر سازهاش خراب شد، روش دیگری را امتحان کند. بنابراین یک وسیله واحد میتواند در دو نوع بازی، تجربه کاملاً متفاوتی برای کودک رقم بزند.
بازی آزاد برای کودکان ۳ تا ۶ سال چگونه اجرا میشود؟
در این گروه سنی، بازی آزاد بهتر است محیطی داشته باشد که کودک بتواند در آن بدون دستورهای پیدرپی فعالیت کند. وسایل ساده و قابل استفاده به شیوههای مختلف، فرصت بیشتری برای چنین بازیهایی فراهم میکنند.
برای نمونه، قطعات ساختنی، عروسک، وسایل نقشآفرینی و اشیای ساده میتوانند در اختیار کودکان قرار بگیرند و کودک خودش درباره نحوه بازی تصمیم بگیرد. در این شرایط، مربی بیشتر به مشاهده میپردازد. او میتواند متوجه شود کودک چگونه با دیگران وارد بازی میشود، هنگام روبهرو شدن با مشکل چه واکنشی دارد و چگونه ایده خود را ادامه میدهد.
بازی هدفمند برای کودکان ۳ تا ۶ سال چگونه اجرا میشود؟
در بازی هدفمند، فعالیت باید با توانایی و سن کودکان هماهنگ باشد و هدف آن برای مربی روشن باشد. مثلاً مربی میتواند تعدادی قطعه در اندازههای مختلف در اختیار کودکان قرار دهد و از آنها بخواهد سازهای بسازند که بلندتر از یک وسیله مشخص باشد. در چنین فعالیتی، کودک فقط دستور اجرا نمیکند. او باید اندازهها را مقایسه کند، درباره ساختار سازه فکر کند و در صورت شکست، دوباره روش خود را امتحان کند.
این تفاوت مهم است: هدف مشخص است، اما مسیر رسیدن به هدف میتواند به کودک فرصت فکر کردن بدهد.
آیا بازی آزاد هم میتواند به یادگیری کودک کمک کند؟
بله. نبود هدف آموزشی از پیش تعیینشده به معنای نبود یادگیری نیست. کودک در بازی آزاد ممکن است هنگام ساختن یک سازه درباره اندازه و تعادل فکر کند، هنگام بازی گروهی درباره نوبت و همکاری صحبت کند یا برای ادامه داستان بازی از تخیل خود کمک بگیرد.
تفاوت اصلی این است که در بازی آزاد، یادگیری از دل فعالیت کودک شکل میگیرد و مسیر بازی از ابتدا بر اساس یک هدف آموزشی مشخص طراحی نشده است.
آیا بازی هدفمند باید همیشه توسط مربی کنترل شود؟
خیر. یکی از نکات مهم در بازی هدفمند، حفظ مشارکت واقعی کودک است. اگر مربی همه مراحل را مشخص کند و کودک فقط همان دستورها را اجرا کند، فعالیت بیشتر به یک تمرین دستوری شبیه میشود تا بازی.
مربی میتواند هدف را مشخص کند، اما برای کودک فضای فکر کردن باقی بگذارد. سؤالهای باز، فرصت آزمون و خطا و اجازه برای ارائه راهحلهای متفاوت، به حفظ این مشارکت کمک میکنند.
نقش هر دو شیوه بازی در برنامه مهدکودک
برنامه مهدکودک میتواند زمانهایی برای بازی آزاد و زمانهایی برای بازی هدفمند داشته باشد. این دو شیوه قرار نیست جای یکدیگر را بگیرند؛ هر کدام شکل متفاوتی از تجربه و مشارکت کودک را رقم میزند. در بازی آزاد، مربی فرصت بیشتری برای مشاهده رفتار طبیعی کودک دارد و کودک نیز میتواند مسیر فعالیت را خودش پیش ببرد. در بازی هدفمند، مربی میتواند فعالیتی با هدف مشخص طراحی کند و کودکان را در جریان آن همراه کند.
برای مهدکودک، مهم این است که بازی فقط به یک شکل اجرا نشود و میان فعالیتهای آزاد و هدفمند تعادل وجود داشته باشد. در مهدکودک نارسیس در غرب تهران نیز بازی در کنار فعالیتهای آموزشی قرار دارد و کودکان در جریان برنامههای روزانه، فرصت مشارکت در فعالیتهای مختلف را تجربه میکنند.
جمعبندی
بازی آزاد و بازی هدفمند دو شیوه متفاوت برای تجربه بازی در دوره پیشدبستانی هستند. در بازی آزاد، کودک نقش بیشتری در تعیین موضوع و مسیر فعالیت دارد و مربی بیشتر مشاهده و همراهی میکند. در بازی هدفمند، هدف فعالیت از ابتدا مشخص است و مربی برای رسیدن به آن هدف، چارچوب و راهنمایی لازم را در نظر میگیرد. با این حال، هدفمند بودن نباید به حذف فکر، خلاقیت و مشارکت کودک منجر شود. در یک برنامه متعادل، هر دو شیوه میتوانند در کنار هم حضور داشته باشند و فرصتهای متفاوتی برای بازی، تجربه و یادگیری کودکان ۳ تا ۶ سال فراهم کنند.
